Ρευματοειδής αρθρίτιδα, ΙΦΝΕ, ψωρίαση, νόσος Crohn, θυρεοειδίτιδες… ίσως όλοι να γνωρίζουμε πλέον, κάποιον με ιστορικό αυτοάνοσων νοσημάτων. Πρόκειται για μια δυσλειτουργία στο ανοσοποιητικό σύστημα, συχνά χωρίς ορατά συμπτώματα, ωστόσο. Τι μπορεί να κάνει η δίαιτα σε αυτή τη περίπτωση; Ποιος είναι ο υποσχόμενος ρόλος της βιταμίνης D και των ωμέγα-3;

Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι πολλά

Αριθμητικά, τα αυτοάνοσα νοσήματα μπορεί να ξεπερνούν τα 80! Το κοινό σημείο τους είναι ότι σε κάθε περίπτωση είναι η άμυνα του οργανισμού που «παίρνει τη λάθος απόφαση» να επιτεθεί στα ίδια της τα κύτταρα και τους ιστούς. Κάποια παραδείγματα αυτοάνοσων νοσημάτων που μπορεί να έχεις ακούσει είναι:

  • Διαβήτης Τύπου 1 (ΣΔ 1)
  • Κοιλιοκάκη ή αλλιώς Δυσανεξία στη γλουτένη
  • Ιδιοπαθείς Φλεγμονώδεις Νόσοι του Εντέρου (ΙΦΝΕ) π.χ. Νόσος Crohn
  • Θυροειδίτιδα Hashimoto
  • Πολλαπλή σκλήρυνση (MS)
  • Ερυθηματώδης Λύκος
  • Μυασθένεια Gravis
  • Ψωρίαση
  • Ρευματοειδής Αρθρίτιδα

Θα αναρωτιέσαι τι μπορεί να πυροδοτεί το ανοσοποιητικό σε αυτή τη λάθος απόκριση! Δυστυχώς, δεν έχει πλήρως διαλευκανθεί. Η επιστημονική κοινότητα όμως, δίνει περισσότερη βαρύτητα σε έναν συνδυασμό από περιβαλλοντικούς παράγοντες (τρόπος ζωής, διατροφή, χρήση φαρμάκων και μολύνσεις), παρά σε γενετικούς παράγοντες.

Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι η 3η αιτία νοσηρότητας στις ανεπτυγμένες χώρες.

Είναι χαρακτηριστική η αύξηση στη συχνότητα των αυτοάνοσων στις δυτικοποιημένες κοινωνίες! Δηλαδή, η ραγδαία αύξηση στα αυτοάνοσα νοσήματα την τελευταία 30-ετία παρατηρείται σε πληθυσμούς που είτε έχουν ήδη δυτικό τρόπο ζωής, είτε τον αποκτούν μεταναστεύοντας στις ανεπτυγμένες χώρες. Γι’ αυτό και φαίνεται το περιβάλλον να παίζει καθοριστικό ρόλο!

Πόσο επιβαρύνουν την υγεία;

Όσα διαφορετικά είναι τα όργανα και οι ιστοί που πλήττονται, τόσο διαφορετικά θα είναι και τα συμπτώματα και οι συνέπειες που εκδηλώνονται για τον καθένα. Αν όμως, ανήκεις στα άτομα που πάσχουν από κάποιο αυτοάνοσο νόσημα, ενδεχομένως να έχεις ήδη παρατηρήσει ποιοτικές διαφορές στη λειτουργία του οργανισμού σου καθημερινά: είτε αυτό είναι να θυμάσαι απλά να παίρνεις ένα χάπι κάθε πρωί για το θυροειδή σου, είτε αφορά πόνους στις αρθρώσεις κατά τη κίνηση, πεπτικές ενοχλήσεις και δυσφορία, ζαλάδες κ.ά.

Αυτοάνοσα νοσήματα: Ιδιοπαθείς Φλεγμονώδεις Νόσοι του Εντέρου

Πέρα όμως, από τις πρακτικές καθημερινές δυσκολίες τα αυτοάνοσα επηρεάζουν και την μακροπρόθεση υγεία. Και αυτό διότι, αυξάνουν τις πιθανότητες για χρόνιες νόσους (όπως τα καρδιαγγειακά, διαβήτης, μη αλκοολική λιπώδης διήθηση ήπατος, Alzheimer, κάποιες μορφές καρκίνου κ.ά.) και επιπλέον μπορεί να υπάρχουν παρενέργειες από την εφ’ όρου ζωής φαρμακευτική αγωγή.

Ο ρόλος της διατροφής σου για τα αυτοάνοσα

Δεν έχει βρεθεί ερευνητικά μία ιδανική δίαιτα που να καθορίζει την πορεία της νόσου συγκεκριμένα για τα αυτοάνοσα νοσήματα στο σύνολό τους ή το καθένα ξεχωριστά. Σίγουρα όμως, γίνεται λόγος για θετικές διατροφικές αλλαγές που μπορούν να μετριάσουν τα συμπτώματα, να καθυστερήσουν την εξέλιξη της νόσου ενδεχομένως και να προλάβουν άλλες δυσμενείς καταστάσεις υγείας. Ένα τέτοιο διατροφικό μοντέλο που ήδη ξέρεις είναι η Μεσογειακή Διατροφή. Αντίθετα, ένα άλλο που συστήνεται να περιορίσεις είναι η δυτικού τύπου διατροφή.

Μας έχεις ακούσει, όμως, με κάθε ευκαιρία να μιλάμε για εξατομικευμένη διατροφή, δε θα μπορούσε να γίνει αλλιώς όταν υπάρχει ιατρικό ιστορικό και ειδικά, στην περίπτωση των αυτοάνοσων που είναι τόσα πολλά. Η προσωποποιημένη διατροφή σου λοιπόν, ανεξάρτητα σε ποιο διατροφικό μοντέλο στηρίζεται, θα πρέπει να προνοεί για:

  1. Τα ιδιαίτερα συμπτώματα και εκδηλώσεις της νόσου π.χ. ένα άτομο με κοιλιοκάκη χρειάζεται εφ’ όρου ζωής να αποφεύγει ακόμα και τα ίχνη γλουτένης.
  2. Την επάρκεια των θρεπτικών συστατικών καθώς η νόσος μπορεί να διαπραγματεύεται την ικανοποιητική απορρόφηση βιταμινών και μετάλλων π.χ. στη φάση ανάπτυξης που συνήθως βρίσκονται ήδη τα παιδιά με ΣΔ 1.
  3. Άλλα νοσήματα που συνυπάρχουν ή που είναι πιο πιθανά να αναπτυχθούν στους ασθενείς με αυτοάνοσα όπως οι χρόνιες νόσοι που αναφέρθηκαν προηγουμένως.
  4. Ευελιξία και προσαρμογή στις φάσεις έξαρσης και ύφεσης της νόσου π.χ. στις ΙΦΝΕ.
  5. Σωματικό βάρος που να μην επιβαρύνει την πρόοδο της νόσου ή τις καθημερινές σωματικές δυσλειτουργίες π.χ. ρευματοειδή αρθρίτιδα ή πολλαπλή σκλήρυνση.
  6. Πιθανές παρενέργειες της (χρόνιας) φαρμακευτικής αγωγής που λαμβάνεις ως ασθενής.

Το περιεχόμενο της σελίδας συνεχίζεται πιο κάτω

Δυσκολεύεσαι να κάνεις πράξη τις διατροφικές οδηγίες;

Στο Ευτροφία θα σε εκπαιδεύσουμε να επιλέγεις και να προσαρμόζεις τη διατροφή σου σε κάθε σενάριο καθημερινότητας! 


Προτίμησε τη Μεσογειακή αντί για «δυτικού τύπου» Διατροφή

Από τα 2-5% του παγκόσμιου πληθυσμού που μπορεί να αφορούν τα αυτοάνοσα νοσήματα, το μεγαλύτερο ποσοστό εντοπίζεται στις ανεπτυγμένες χώρες ή «δυτικοποιημένες» κοινωνίες όπως είπαμε προηγουμένως. Ανάμεσα σε άλλα, όπως θα περίμενες, ενοχοποιείται και η «πρόχειρη» διατροφή των δυτικών που περιλαμβάνει:

  • Συχνή κατανάλωση επεξεργασμένων τροφίμων και fast food
  • Τρόφιμα πλούσια σε λιπαρά (ολικά, κορεσμένα, τρανς και χοληστερόλη), αλάτι, απλά σάκχαρα και πρωτεΐνη.

Μια τέτοια διατροφή ουσιαστικά θέτει τον οργανισμό σε μια προ-φλεγμονώδη κατάσταση και αυξάνει το κίνδυνο για οξειδωτικό στρες. Αντίθετα, μια ισορροπημένη διατροφή στα μεσογειακά πρότυπα αντιμετωπίζει τη φλεγμονή. Να σου θυμίσουμε ότι η Μεσογειακή Διατροφή περιλαμβάνει:

  • Καθημερινή κατανάλωση ελαιολάδου, ολικής αλέσεως σιτηρών, εποχιακών φρούτων και λαχανικών
  • Μέτρια κατανάλωση ψαριού, γαλακτοκομικών και κρεατικών

Σήμερα ακολουθούμε την Μεσογειακή Διατροφή στην Ελλάδα λιγότερο από το παρελθόν!

Ευτυχώς δεν έχουμε απομακρυνθεί σε τεράστιο βαθμό …ακόμη, από το Μεσογειακό Πρότυπο. Είναι όμως, μια ευκαιρία να γυρίσεις στις παραδοσιακές διατροφικές συνήθειες, σήμερα!

Η Αντιφλεγμονώδης Δίαιτα

Κοινή εκδήλωση στα αυτοάνοσα νοσήματα είναι η φλεγμονή.

Ενώ η φλεγμονή είναι μια θεμιτή κατάσταση αρχικά δείχνοντας ότι το ανοσοποιητικό μας είναι σε δράση, γίνεται προβληματική όταν αυτή παρατείνεται ή καταστρέφει υγιή κύτταρα. Αυτή η ήπια αλλά χρόνια φλεγμονή μπορεί να μην έχει αξιοσημείωτα συμπτώματα, αλλά να οδηγήσει και σε δυσμενείς καταστάσεις υγείας. Γι’ αυτό και μια διατροφή με αντιφλεγμονώδη χαρακτήρα στοχεύει στο να μειώσει τη φλεγμονή κατά το δυνατόν και έχει ιδιαίτερη σημασία και σε φάσεις ύφεσης των αυτοάνοσων νοσημάτων!

Αυτοάνοσα νοσήματα - αντιφλεγμονώδης διατροφή

Μία αντιφλεγμονώδης δίαιτα δίνει έμφαση ή περιορίζει αντίστοιχα, τρόφιμα που εμπλέκονται με την φλεγμονώδη αντίδραση μετριάζοντας ή ενισχύοντάς την, ωστόσο δεν υπάρχει ένα μόνο πλάνο διατροφής! Η Μεσογειακή Διατροφή, η δίαιτα DASH και οι χορτοφαγικές δίαιτες αντιπροσωπεύουν καλύτερα αυτή τη στιγμή μια αντιφλεγμονώδη δίαιτα. Τα χαρακτηριστικά της είναι:

  • Στοχεύει σε μια ποικιλία «αντιφλεγμονωδών» τροφίμων αντί για συγκεκριμένα διατροφικά συστατικά
  • Έτσι εξασφαλίζει την ποικιλία φυτοχημικών, αντιοξειδωτικών και φυτικών ινών που φαίνεται να συνδυάζουν την προστατευτική δράση τους
  • Δεν προβλέπει ποσοτικοποίηση των μερίδων ή περιορισμό θερμίδων
“Αντιφλεγμονώδη” τρόφιμα“Φλεγμονώδη” τρόφιμα
Φρούτα και λαχανικάΣακχαρούχα ροφήματα (αναψυκτικά, χυμοί, παγωμένο τσάι)
ΌσπριαΕπεξεργασμένα σιτηρά (λευκά άλευρα)
Ολικής άλεσης σιτηράΤηγανισμένα τρόφιμα και φαγητά
Μονοακόρεστα λιπαρά (αβοκάντο, ελαιόλαδο, σπόροι και ξηροί καρποί)Κόκκινο κρέας και τα επεξεργασμένα κρεατικά (αλλαντικά)
Πολυακόρεστα λιπαρά (καρύδια, λιναρόσπορος, λιπαρά ψάρια, θαλασσινά)Κορεσμένα λιπαρά (από πλήρη γαλακτοκομικά, λίπη κρέατος)
Τσάι και καφέςΜερικώς υδρογονωμένα λιπαρά (τρανς λιπαρά)
Μαύρη σοκολάτα (70% κακάο)Υπερκατανάλωση αλκοόλ
Μπαχαρικά και βότανα (κουρκουμάς, τζίντζερ)
Μέτρια κατανάλωση αλκοόλ
Πίνακας 1. Παραδείγματα τροφίμων με φλεγμονώδη και αντιφλεγμονώδη δράση.

Μπορούν τα συμπληρώματα διατροφής να βοηθήσουν;

Τα συμπληρώματα βιταμίνης D και ωμέγα-3 είναι εκείνα που συζητούνται περισσότερο ότι εξομαλύνουν τα συμπτώματα και καθυστερούν την εξέλιξη των αυτοάνοσων νοσημάτων. Υπάρχουν αρκετές εργαστηριακές μελέτες που προτείνουν έναν μηχανισμό δράσης σε αυτή τη κατεύθυνση:

  • Η βιταμίνη D φαίνεται να ρυθμίζει μια σειρά γονιδίων που εμπλέκονται στη φλεγμονή όπως και τη λειτουργία των λευκοκυττάρων του ανοσοποιητικού σου.
  • Τα πολυακόρεστα ωμέγα-3 λιπαρά, φαίνεται να εμποδίζουν τη σύνθεση των φλεγμονωδών κυτοκινών ενώ μειώνουν άλλους φλεγμονώδεις δείκτες όπως η CRP.

Οι εργαστηριακές μελέτες όμως, δεν είναι αρκετές για να προκύψει μια επίσημη σύσταση για τα συμπληρώματα αυτά σε άτομα που ήδη πάσχουν. Από την άλλη, μόλις πριν λίγο καιρό (Ιανουάριος 2022) δημοσιεύθηκαν τα αποτελέσματα μιας πολύ μεγάλης και καλά σχεδιασμένης μελέτης στην Αμερική που παρακολουθούσαν την μακροχρόνια χρήση συμπληρώματος βιταμίνης D και ωμέγα-3 λιπαρών σε άτομα μεγάλης ηλικίας, με πολλά υποσχόμενα αποτελέσματα:

Η συμπληρωματική χρήση βιταμίνης D μείωσε τον κίνδυνο να εμφανίσει κάποιος αυτοάνοσο νόσημα κατά 22%.

Το ποσοστό αυτό ήταν μεγαλύτερο αν συνδυαζόταν με τη συμπληρωματική χρήση ωμέγα-3 λιπαρών, παρόλο που δεν ήταν στατιστικά σημαντικό αποτέλεσμα.

Το σημαντικό είναι ότι πρόκειται για δύο συμπληρώματα που είναι γενικά καλά ανεκτά και μη τοξικά (στην έρευνα χρησιμοποιήθηκαν για 5 ολόκληρα χρόνια). Συνεπώς, πέραν του ότι είναι ένας πολλά υποσχόμενος ερευνητικός τομέας, αξίζει ίσως να εξετάσεις αν δουλεύουν και για σένα σε συμφωνία πάντα με την θεραπευτική σου ομάδα και το διαιτολόγο σου.

Η επιστημονική βάση πίσω από άλλες «διατροφικές λύσεις»

Καταλαβαίνουμε ότι πολλές αυτοάνοσες καταστάσεις όπως η μυασθένεια Gravis ή η πολλαπλή σκλήρυνση, είναι αρκετά δύσκολες και ψυχολογικά και σωματικά και ότι μπορεί να είσαι έτοιμος να δοκιμάσεις οποιαδήποτε διατροφική «λύση» ακούσεις, όπως:

Αξιοσημείωτα τρόφιμα ή συστατικά

Αρχικά είναι σημαντικό να θυμάσαι ότι δεν έχει βρεθεί εκείνο το σούπερ τρόφιμο που μπορεί να έχει εκπληκτικά αποτελέσματα στην αντιμετώπιση των αυτοάνοσων ή που να αναστρέφει τη νόσο, δυστυχώς. Αν υπάρχουν συγκεκριμένα θρεπτικά συστατικά/τρόφιμα που αξίζουν την προσοχή σου, αυτά είναι:

  • Κορεσμένα λιπαρά και αλάτι που σχετίζονται αρνητικά με τα αυτοάνοσα – χαρακτηριστκά της δυτικού τύπου διατροφής υψηλής σε κρεατικά και συσκευασμένα τρόφιμα.
  • Η έλλειψη βιταμίνης D αποτελεί προγνωστικό παράγοντα για την ανάπτυξη πολλαπλής σκλήρυνσης. Με αυξημένες πιθανότητες της νόσου σχετζίεται επίσης, η κατανάλωση γαλακτοκομικών, παρόλο που είναι συνήθως καλή πηγή βιταμίνης D.
  • Φρούτα, λαχανικά και ολικής αλέσεως σιτηρά φαίνεται να εξομαλύνουν τα συμπτώματα της πολλαπλής σκλήρυνσης και να διευκολύνουν την ποιότητα ζωής μέσω διαφόρων μηχανισμών (πρεβιοτική δράση, φυτοχημικά κλπ).

Αντίθετα, όλες οι έρευνες μελετάνε το γενικότερο διατροφικό μοτίβο που ακολουθεί κάποιος επιβεβαιώνοντας ευεργετικά αποτελέματα για τη Μεσογειακή Διατροφή.

Θερμιδικός περιορισμός

Το να μειώσεις τις θερμίδες που λαμβάνεις φαίνεται να προλαμβάνει, να ανακουφίζει ίσως αλλά όχι να «αντιμετωπίζει» τα αυτοάνοσα νοσήματα. Το όφελος αυτό φαίνεται να αποδίδεται στη μείωση βάρους ή στην ενεργοποίηση συγκεκριμένων ορμονικών μονοπατιών που καταστέλλουν μέρος του ανοσοποιητικού συστήματος. Το πρόβλημα με τη μείωση των θερμίδων είναι ότι η διατροφή φτωχαίνει και σε θρεπτικά συστατικά ενώ δεν μπορείς να την ακολουθήσεις για πολύ. Είναι προβληματικό επίσης ότι τα δεδομένα αυτά δεν έχουν επιβεβαιωθεί παρά μόνο σε πειραματικό μοντέλο.

Νηστεία: διαλειμματική ή πλήρης

Η νηστεία είναι μια μορφή θερμιδικού περιορισμού. Φαίνεται, όμως, ότι αυτός ο τρόπος εφαρμογής είναι λίγο πιο εύκολα υλοποιήσιμος. Τα υπόλοιπα προβλήματα παραμένουν, ειδικά αναφορικά με την μακροχρόνια εφαρμογή της.

Παλαιολιθική διατροφή και δίαιτα McDougall

Πρόκειται για δύο πιο διάσημα μοντέλα διατροφής με κοινό χαρακτηριστικό την πολύ χαμηλή περιεκτικότητα κορεσμένων (από κρέατα) λιπαρών, είτε γιατί βασίζονται σε άλιπα κρέατα είτε γιατί είναι κατά βάση χορτοφαγικά. Φαίνεται αυτά τα μοντέλα να μειώνουν την κόπωση σε άτομα με πολλαπλή σκλήρυνση. Δεν είναι παράξενο να το ακούς ίσως αφού τα κορεσμένα είναι ένα αναγνωρισμένο επιβαρυντικό στοιχείο. Ωστόσο, οι μελέτες είναι ακόμη στα σπάργανα με μικρό αριθμό συμμετεχόντων και χρόνου παρακολούθησης που κάνει αδύνατη την γενίκευση των αποτελεσμάτων για αυτά τα διατροφικά μοντέλα.

Σε κάθε περίπτωση λοιπόν, να θυμάσαι ότι η διαθέσιμη έρευνα στη παρούσα φάση δεν δικαιολογεί καμία άλλη διατροφική τακτική πέρα από όσα περιγράφει το υπόλοιπο παρόν άρθρο. Καλό θα είναι για ο,τιδήποτε ακούσεις να ρωτήσεις τον ιατρό που σε παρακολουθεί ή τον διαιτολόγο σου για να διασφαλίσεις ανά πάσα στιγμή την θρεπτική επάρκεια της διατροφής σου.

Γενικότερες αλλαγές στο τρόπο ζωής

Στα πλαίσια του δυτικού τρόπου ζωής όπου φαίνεται να κρύβεται το μυστικό για την απότομη αύξηση των αυτοάνοσων νοσημάτων, δεν περιλαμβάνεται μόνο η διατροφή ωστόσο. Κάποια ακόμη πράγματα που μπορείς να κάνεις είναι:

  • Να υιοθετήσεις τακτική σωματική δραστηριότητα. Δες το σαν μέρος των “to do” σου αν αυτός ο τρόπος δουλεύει καλύτερα για σένα! Και είναι το ίδιο σημαντικό με το να μειώσεις το χρόνο σου μπροστά σε οθόνες και την καθιστική ζωή.
  • Να αναπτύξεις τρόπους διαχείρισης του άγχους. Τεχνικές χαλάρωσης όπως οι αναπνοές, η γιόγκα μπορούν να βοηθήσουν, η επαφή με τη φύση, το παιχνίδι με τα κατοικίδια…
  • Να εδραιώσεις συνήθειες επαρκούς ύπνου! Εξαιρετικά σημαντικό να κοιμάσαι 7-9 ώρες καθημερινά και να είναι ποιοτικός αυτός ο ύπνος κατά το δυνατό αξιοποιώντας κάποια ρουτίνα ύπνου και καλές συνήθειες διατροφής πριν από αυτό.
  • Να αποφεύγεις το κάπνισμα. Δε χρειάζεται να το αναλύσουμε πιστεύω, μέχρι και στα πακέτα τους αναγράφονται οι συνέπειες υγείας.
  • Να αποφεύγεις τη χρήση αντιβιοτικών με τη σύμφωνη γνώμη του ιατρού σου. Φαίνεται πως υπάρχει μία κατάχρηση των αντιβιοτικών στο δυτικό τρόπο ζωής και σε περιπτώσεις που δεν είναι απαραίτητο (αυτό συμβάλει σε μη θεμιτές αλλαγές της μικροχλωρίδας που συνδέεται με την θεωρία του “Leaky gut” πίσω από την εκδήλωση αυτοάνοσων).

Συνοψίζοντας

  • Τα αυτοάνοσα νοσήματα είναι μια ομπρέλα για πολλές παθήσεις με κοινό στοιχείο την λανθασμένη κινητοποίηση του ανοσοποιητικού συστήματος προς τον ίδιο τον οργανισμού.
  • Η αύξησή τους είναι χαρακτηριστική τα τελευταία 30-40 χρόνια, για τις δυτικοποιημένες κοινωνίες και πλήττει συχνότερα γυναίκες.
  • Δεν υπάρχει μία δίαιτα για ολες αυτές της παθήσεις ούτε για τη καθεμιά ξεχωριστά. Η Μεσογειακή Διατροφή, οι χορτοφαγικού τύπου δίαιτες και η δίαιτα DASH είναι ωστόσο, καλές βάσεις για να εξατομικευτεί ένα διατροφικό πλάνο.
  • Είναι σημαντική η αντιμετώπιση της χρόνιας φλεγμονής και γι’ αυτό η κατανάλωση ποικιλίας αντιφλεγμονωδών τροφίμων αντί των φλεγμονωδών.
  • Τα συμπληρώματα βιταμίνης D και ωμέγα-3 λιπαρών φαίνεται να έχουν προστατευτικό ρόλο στην εκδήλωση της νόσου αλλά και στο κατεύνασμα των συμπτωμάτων.
  • Η γενικότερη αλλαγή του δυτικού τρόπου ζωής (σωματική κίνηση, κάπνισμα, υπερβολική χρήση αντιβιοτικών κα) πιστεύεται να έχει περισσότερα οφέλη στην αντιμετώπιση των αυτοάνοσων νοσημάτων.

Και ενώ,λοιπόν, η συχνότητα εμφάνισης των αυτοάνοσων νοσημάτων όλο και αυξάνεται, υπάρχει ένα καλό νέο: περνάει από το δικό σου χέρι να τροποποιήσεις τους περιβαλλοντικούς παράγοντες που σχετίζονται με τα αυτοάνοσα! Ο τρόπος που τρέφεσαι είναι ένα σημαντικό κομμάτι που μπορεί να επηρεάσει την εξέλιξη της νόσου, τα συμπτώματα αλλά και την ποιότητα ζωής σου. Είναι σημαντικό να «το βρεις» και πρακτικά στη καθημερινότητά σου ακόμα και σε περιόδους ύφεσης (περισσότερο σε περιόδους ύφεσης) και μη διστάσεις να ζητήσεις βοήθεια γι’ αυτό!

Βιβλιογραφία

  1. Mazzucca CB, Raineri D, Cappellano G, Chiocchetti A. How to Tackle the Relationship between Autoimmune Diseases and Diet: Well Begun Is Half-Done. Nutrients. 2021;13(11):3956. Published 2021 Nov 5.
  2. Hahn J, Cook NR, Alexander EK, Friedman S, Walter J, Bubes V, Kotler G, Lee IM, Manson JE, Costenbader KH. Vitamin D and marine omega 3 fatty acid supplementation and incident autoimmune disease: VITAL randomized controlled trial. BMJ. 2022 Jan 26;376:e066452.
  3. Katz Sand I. The Role of Diet in Multiple Sclerosis: Mechanistic Connections and Current Evidence. Curr Nutr Rep. 2018 Sep;7(3):150-160.
  4. Choi IY, Lee C, Longo VD. Nutrition and fasting mimicking diets in the prevention and treatment of autoimmune diseases and immunosenescence. Mol Cell Endocrinol. 2017 Nov 5;455:4-12.